Sözümüz, düşünmek ve akletmek isteyen azınlığadır.

Geleneksel İslam inancında melekler, nurdan yaratılmış, cinsiyetsiz, yemeyen-içmeyen ve Allah'a mutlak itaat eden manevi varlıklardır. Cebrail vahiy getirmek, Mikail rızık ve tabiat olaylarını yönetmek, Azrail can almak, İsrafil ise Sur'a üflemekle görevlidir. Ayrıca kiramen katibin adı verilen yazıcı melekler insanın amellerini kaydeder. Meleklere iman, İslam'ın altı iman esasından biri olup meleklerin varlığını inkar etmek kişiyi iman dairesinin dışına çıkarır.

Bu yaklaşımda melek kavramı, insandaki olumlu güçleri, melekeleri ve üstün yetenekleri temsil eden sembolik bir ifadedir. Arapça'da 'melek' kelimesinin kökü olan 'meleke', güç ve yetenek anlamına gelir; bu etimolojik bağlantı kavramın özünü açıkça ortaya koyar. Kur'an'da meleklerin farklı görevlerle tanımlanması, insanın içindeki farklı olumlu kapasitelerin — akıl, merhamet, adalet duygusu, yaratıcılık gibi — çeşitliliğine işaret eder. Meleklerin Allah'a secde etmesi, bu üstün yeteneklerin bilinçli bir şekilde doğru amaca hizmet etmesinin sembolüdür. Bu okumada melekler, dışarıda bir yerde uçan varlıklar değil; insanın kendi içinde keşfetmesi ve etkinleştirmesi gereken pozitif potansiyellerdir.

Geleneksel İslam inancında cinler, ateşten (dumansız, yakıcı bir alevden) yaratılmış, insanlar gibi irade sahibi olan görünmez varlıklardır. İnanan ve inanmayan cinler bulunur; Cin Suresi'nde bir grup cinnin Kur'an'ı dinleyerek iman ettiği anlatılır. Cinlerin insanlara musallat olabileceği, çarptığı ve hatta beden üzerinde hakimiyet kurabileceği yaygın olarak kabul edilir. Hz. Süleyman'ın cinleri emri altına alması, cinlerin fiziksel dünyada iş görebildiklerinin delili olarak gösterilir.

Bu yaklaşımda cin kavramı, gizli kalan, görünmeyen gerçeklikleri ve örtülü olguları temsil eder. Arapça'da 'cinn' kökü, gizlilik ve örtülü olma anlamı taşır; nitekim 'cennet' (gizli bahçe) ve 'cenin' (ana rahmindeki gizli varlık) kelimeleri de aynı köktendir. Kur'an'da cinlerden söz edilmesi, insanın henüz tam olarak kavrayamadığı, algı sınırlarının ötesindeki gerçekliklere dikkat çekmek olarak okunabilir. Hz. Süleyman kıssasında cinlerin hizmet etmesi, bilinmeyen güçlerin ve gizli bilginin akıl yoluyla kontrol altına alınmasının sembolik anlatımıdır. Bu bakış açısıyla cin, doğaüstü bir yaratık değil; keşfedilmeyi bekleyen, henüz aydınlatılamamış bilgi ve olgu alanlarının metaforudur.

Geleneksel İslam inancında şeytan (İblis), Allah'ın Hz. Adem'e secde emrine kibrinden dolayı karşı gelen ve bunun sonucunda ilahi huzurdan kovulan bir varlıktır. Kıyamete kadar insanları doğru yoldan saptırmak için Allah'tan mühlet almış olup vesvese vererek, günaha teşvik ederek ve hakkı batıla karıştırarak görevini sürdürür. Şeytandan Allah'a sığınmak (istiaze) her Müslümanın günlük ibadet hayatının ayrılmaz bir parçasıdır. Şeytan, kötülüğün ve isyanın sembolü olarak İslam kozmolojisinde merkezi bir yere sahiptir.

Bu yaklaşımda şeytan, insandaki olumsuz dürtüleri, yıkıcı eğilimleri ve negatif içgüdüleri temsil eden sembolik bir kavramdır. İblis'in Adem'e secde etmeyi reddetmesi, kibir ve üstünlük duygusunun akla ve bilinçli gelişime boyun eğmemesinin alegorisidir. Şeytanın 'vesvesesi', insanın kendi iç dünyasında deneyimlediği mantıksız korkular, bencil hesaplar ve yıkıcı düşünce kalıplarıdır. Kur'an'ın şeytanı bir düşman olarak tanımlaması, insanı bu iç tehditlere karşı uyanık olmaya ve öz-farkındalık geliştirmeye çağırır. Dolayısıyla şeytana karşı korunmak, dışsal bir varlıktan kaçmak değil; kendi bilincini arındırmak, eleştirel düşünmek ve olumsuz dürtüleri akılla yönetmek anlamına gelir.

Geleneksel İslam anlayışında ruh, Allah tarafından insanın bedenine üflenen ilahi ve manevi bir cevherdir. Ruh, bedenden bağımsız bir varlığa sahip olup ölümle birlikte bedeni terk eder ve berzah alemine geçer. Hz. Adem'e ruh üflenmesi, insanın diğer canlılardan ayrıcalıklı kılınmasının temel sebebi olarak kabul edilir. Ruhun mahiyeti büyük ölçüde 'gayb' kapsamında değerlendirilir; İsra Suresi 85. ayette 'Ruh, Rabbimin emrindendir' buyurularak insanın bu konudaki bilgisinin sınırlı olduğu vurgulanır.

Bu yaklaşımda ruh, insanın bilinç, farkındalık ve idrak kapasitesinin bütünüdür. Bedene dışarıdan giren ayrı bir varlık değil, insanın anlam üretme, düşünme ve kendini bilme yetisinin ifadesidir. Kur'an'da ruh üflenmesinden bahsedilmesi, insana bilinç ve akıl yetisinin verilmesine yapılan sembolik bir atıftır. Ruh kavramı bu çerçevede, insanı salt biyolojik bir organizmadan ayıran üst düzey farkındalık ve anlam arayışı kapasitesini temsil eder. Dolayısıyla ruh, metafizik bir töz değil; bilincin, iradenin ve derin kavrayışın bileşik adıdır.

Geleneksel İslam anlayışında Rab, Allah'ın en temel isimlerinden biridir ve 'sahip, efendi, terbiye eden, yetiştiren' anlamlarına gelir. Kur'an'da sıklıkla kullanılan bu isim, Allah'ın tüm yaratılmışları yaratan, rızıklandıran, idare eden ve onları kemale erdiren yüce varlık olduğunu ifade eder. Rab kavramı, kul ile Tanrı arasındaki hiyerarşik ilişkiyi tanımlar; kul ibadet eden, Rab ise ibadeti kabul eden mutlak otoritedir. Namazda okunan Fatiha suresinin ikinci ayetinde geçen 'Rabbü'l-âlemîn' ifadesi, O'nun tüm âlemlerin sahibi ve yöneticisi olduğunu vurgular. Bu anlayışta Rab, insanın kendisine kayıtsız şartsız itaat etmesi gereken, dışsal ve aşkın bir ilahi otorite olarak konumlandırılır.

Bu perspektifte Rab, bir kişi ya da antropomorfik varlık değil; yaşamı düzenleyen, evreni işleten ilkeler ve prensipler sisteminin bütününü ifade eder. Yerçekimi, termodinamik yasaları, biyolojik evrim mekanizmaları ve bilincin işleyiş kuralları gibi tüm doğal yasalar, 'Rab' kavramının somut tezahürleridir. 'Terbiye eden' kök anlamı burada özellikle anlamlıdır: evrensel yasalar, varlığı sürekli olarak dönüştürür, olgunlaştırır ve bir sonraki aşamaya taşır. Rab'bi anlamak demek, bu yasaları keşfetmek, onlarla uyum içinde yaşamak ve evrenin işleyiş düzenini akılla kavramak demektir. Dolayısıyla Rab'be kulluk, körü körüne bir itaat değil; evrensel ilkeleri tanıyarak bilinçli bir uyum hali geliştirmektir.

Geleneksel İslam düşüncesinde nefs, insanın benliği ve içsel dünyasını ifade eden çok katmanlı bir kavramdır. Nefs-i emmare (kötülüğü emreden nefs), nefs-i levvame (kendini kınayan nefs) ve nefs-i mutmainne (huzura ermiş nefs) olmak üzere başlıca üç mertebede ele alınır. Tasavvuf geleneğinde nefsin terbiyesi, manevi yolculuğun en temel hedeflerinden biri olarak görülür. Nefs genellikle şeytanla iş birliği yaparak insanı günaha sürükleyen, kontrol altına alınması gereken tehlikeli bir güç olarak tanımlanır.

Bu yaklaşımda nefs, insanın bilinç ve irade bütününü kapsayan, kendi içinde ne iyi ne de kötü olan temel benlik yapısıdır. Nefsin farklı mertebeleri, insanın bilinç gelişim sürecindeki aşamalara karşılık gelir: dürtüsel tepkilerden öz-farkındalığa, oradan da olgun bir iç dengeye doğru ilerleyen evrimsel bir yolculuktur. Nefs, bastırılması ya da düşman ilan edilmesi gereken bir güç değil; tanınması, anlaşılması ve yönlendirilmesi gereken insani potansiyelin kendisidir. Kur'an'ın nefsi farklı hallerde tasvir etmesi, insan bilincinin dinamik ve dönüşebilir doğasına işaret eder. Sağlıklı bir benlik inşası, nefsi yok saymakla değil, onu akıl ve farkındalıkla bütünleştirmekle mümkündür.